Mục lục

Bach Cello Suites: Từ những bản thảo bị lãng quên đến kiệt tác bất tử

Đằng sau mỗi bản nhạc cho Cello là cả một vũ trụ cảm xúc, một câu chuyện được kể bằng âm thanh, đòi hỏi sự thấu cảm sâu sắc từ người chơi lẫn người nghe. Trong toàn bộ kho tàng âm nhạc cổ điển phương Tây, hiếm có tác phẩm nào mang trong mình một số phận kỳ lạ, thăng trầm và đầy tính biểu tượng như sáu bản tổ khúc dành cho cello độc tấu của Johann Sebastian Bach (Bach Cello Suites, BWV 1007–1012). Được giới chuyên môn và giới mộ điệu xưng tụng là đỉnh cao của nghệ thuật âm nhạc, những bản nhạc này không chỉ là thử thách tối thượng về mặt kỹ thuật mà còn là một hành trình hành hương về mặt tâm linh đối với bất kỳ nghệ sĩ cello nào.

Theo các nghiên cứu âm nhạc học, J.S. Bach rất có thể đã sáng tác chuỗi tác phẩm này trong giai đoạn từ năm 1717 đến 1723, khi ông đang giữ chức vụ Giám đốc Âm nhạc (Kapellmeister) tại cung đình Köthen. Khác với những giai đoạn trước đó phải tập trung vào âm nhạc tôn giáo, thời kỳ ở Köthen cho phép Bach thỏa sức sáng tạo với âm nhạc thính phòng và khí nhạc. Tuy nhiên, nghịch lý vĩ đại của lịch sử âm nhạc nằm ở chỗ: ngay sau khi ra đời, những kiệt tác này đã chìm vào bóng tối suốt gần hai thế kỷ. Trong suốt thế kỷ 18 và 19, Bach Cello Suites hiếm khi được biểu diễn trọn vẹn trước công chúng. Chúng bị giới học thuật thời bấy giờ đánh giá thấp, thường chỉ được xem như những bài tập kỹ thuật (étude) khô khan, rập khuôn, dùng để rèn luyện ngón đàn cho học sinh thay vì được công nhận là những tác phẩm nghệ thuật độc lập mang tầm vóc vĩ đại.

Sự lãng quên này xuất phát từ nhiều nguyên nhân cốt lõi. Thứ nhất, độ khó kỹ thuật của tác phẩm vượt quá tiêu chuẩn biểu diễn thông thường của thời đại đó. Thứ hai, và quan trọng hơn cả, là sự vắng bóng hoàn toàn của các chỉ dẫn biểu diễn từ chính tác giả. Không có bản thảo gốc nào do chính tay Bach viết còn tồn tại, khiến cho việc diễn giải tác phẩm trở thành một bài toán nan giải, đầy rẫy những mâu thuẫn. Tác phẩm dường như đã ngủ vùi trong lớp bụi thời gian, chờ đợi một người dẫn đường đủ tầm vóc để đánh thức linh hồn của nó, biến những nốt nhạc vô tri trên giấy thành một di sản bất tử của nhân loại.

Pablo Casals và hành trình đưa 6 bản Suites ra ánh sáng

Lịch sử âm nhạc cổ điển có lẽ sẽ phải viết lại nếu không có một buổi chiều định mệnh vào năm 1889 tại Barcelona, Tây Ban Nha. Khi đó, cậu bé 13 tuổi Pablo Casals, trong lúc lang thang tìm kiếm những bản nhạc mới để biểu diễn tại một quán cà phê địa phương, đã tình cờ bước vào một cửa hàng đồ cũ. Tại đây, dưới lớp bụi mờ, cậu phát hiện ra một ấn bản cũ kỹ của sáu bản tổ khúc do Friedrich Grützmacher biên soạn. Khoảnh khắc Casals chạm tay vào tập nhạc ấy không chỉ thay đổi cuộc đời của ông mà còn làm hồi sinh một trong những di sản vĩ đại nhất của nhân loại. Đối với Casals, đó không phải là những bài tập kỹ thuật khô khan; ông nhìn thấy trong đó một thế giới nội tâm sâu thẳm, một kiến trúc âm nhạc vĩ đại đang chờ được giải mã.

Hành trình đưa Bach Cello Suites ra ánh sáng của Casals không phải là một câu chuyện thành công chớp nhoáng, mà là một quá trình rèn luyện, chiêm nghiệm và cống hiến bền bỉ đến mức đáng kinh ngạc. Ông đã mang tập nhạc về nhà và bắt đầu một kỷ luật thép: mỗi ngày, trong suốt 12 năm ròng rã, ông đều đặn tập luyện và nghiên cứu từng nốt nhạc, từng câu nhạc trước khi dám mang chúng lên sân khấu biểu diễn công khai. Casals hiểu rằng, để truyền tải được "vũ điệu của Chúa" (như cách nhà âm nhạc học Wilfrid Mellers sau này miêu tả), người nghệ sĩ không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện mà còn phải đạt đến độ chín muồi về mặt tâm hồn và triết lý.

Mặc dù đã biểu diễn các bản tổ khúc này trên khắp thế giới và nhận được sự kính trọng tột bậc, Casals vẫn kiên quyết từ chối việc thu âm chúng trong một thời gian rất dài. Ông cho rằng mình chưa đủ thấu hiểu trọn vẹn chiều sâu của tác phẩm. Phải đến năm 1936, khi đã bước sang tuổi 60 – độ tuổi mà nhiều nghệ sĩ đã nghĩ đến việc nghỉ hưu – Casals mới đồng ý bước vào phòng thu. Quá trình thu âm mang tính lịch sử này bắt đầu tại Abbey Road Studios ở London với Bản số 2 và số 3. Sau đó, do những biến động của thời cuộc, các bản còn lại được thu âm tại Paris: Bản số 1 và số 6 vào tháng 6 năm 1938, Bản số 4 và số 5 vào tháng 6 năm 1939.

Pablo Casals đã trở thành người đầu tiên trong lịch sử thu âm trọn vẹn cả sáu bản Bach Cello Suites. Bản thu âm của ông không chỉ đơn thuần là một tài liệu lưu trữ âm thanh, mà là một bản tuyên ngôn nghệ thuật, phá vỡ định kiến hàng thế kỷ, chứng minh rằng âm nhạc của Bach tràn đầy cảm xúc, tính nhân văn và sức sống mãnh liệt. Cách diễn tấu của Casals, với sự tự do trong nhịp độ (rubato) và chiều sâu biểu cảm, đã thiết lập một tiêu chuẩn vàng mà mọi thế hệ nghệ sĩ cello sau này đều phải hướng tới. Tầm quan trọng của di sản này lớn đến mức, vào năm 2019, Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ đã chính thức đưa bản thu âm của Casals vào Cơ quan Đăng ký Ghi âm Quốc gia để bảo tồn vĩnh viễn, vinh danh nó như một tác phẩm có ý nghĩa to lớn về mặt văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ.

Giải mã cấu trúc và vẻ đẹp nghệ thuật của Bach Cello Suites

Để thấu hiểu trọn vẹn sự vĩ đại của Bach Cello Suites, chúng ta không thể chỉ dừng lại ở bối cảnh lịch sử mà phải đi sâu vào việc giải mã cấu trúc và ngôn ngữ nghệ thuật độc bản mà J.S. Bach đã kiến tạo. Điểm thiên tài bậc nhất của Bach trong tác phẩm này chính là kỹ thuật "đa điệu ngầm" (implied polyphony). Cello vốn là một nhạc cụ đơn âm (monophonic), chủ yếu được thiết kế để chơi một nốt nhạc tại một thời điểm. Tuy nhiên, thông qua việc sử dụng các hợp âm rải (arpeggio), những bước nhảy quãng rộng và sự luân phiên tinh tế giữa các âm vực khác nhau, Bach đã đánh lừa thính giác của người nghe, tạo ra ảo giác về một dàn nhạc thu nhỏ với nhiều bè độc lập đang đối thoại cùng nhau. Người nghe có thể cảm nhận rõ ràng bè trầm (bass) làm nền tảng, bè trung hòa âm và bè cao hát lên giai điệu chính, tất cả chỉ được tạo ra từ bốn sợi dây đàn.

Vẻ đẹp nghệ thuật của sáu bản tổ khúc còn nằm ở tính hệ thống và sự phát triển tâm lý xuyên suốt. Các học giả âm nhạc tin rằng Bach không viết sáu bản nhạc này một cách ngẫu nhiên, mà đã tính toán chúng như một chu kỳ có chủ đích, một hành trình đi từ ánh sáng đến bóng tối, rồi vươn tới sự thăng hoa tột cùng. Bản số 1 cung Sol trưởng (G major) mở đầu bằng sự trong trẻo, hồn nhiên và tươi sáng, như một lời chào mừng bước vào thế giới của Bach. Bản số 2 cung Rê thứ (D minor) mang đến sự suy tư, u buồn và nghiêm nghị. Bản số 3 cung Đô trưởng (C major) rực rỡ, tràn đầy năng lượng và sự tự tin. Bản số 4 cung Mi giáng trưởng (E♭ major) là một thách thức khổng lồ về mặt kỹ thuật, mang âm hưởng hùng tráng, rộng lớn.

Đỉnh cao của chiều sâu cảm xúc nằm ở Bản số 5 cung Đô thứ (C minor). Đây là bản nhạc tối tăm, nội tâm và bi thương nhất. Chương Sarabande của bản số 5 đặc biệt nổi tiếng vì nó hoàn toàn không sử dụng bất kỳ hợp âm nào (double stops), chỉ là một dòng giai điệu đơn độc, chậm rãi. Nghệ sĩ huyền thoại Mstislav Rostropovich đã gọi chương nhạc này là "tinh hoa của thiên tài Bach", trong khi Paul Tortelier coi nó là "sự mở rộng của sự tĩnh lặng". Cuối cùng, Bản số 6 cung Rê trưởng (D major) phá vỡ mọi giới hạn của nhạc cụ, được Rostropovich ví như "một bản giao hưởng cho cello độc tấu", mang âm hưởng của sự chiến thắng, niềm vui sướng tột độ và sự giải thoát tâm linh. Sự phức tạp trong kỹ thuật hòa quyện hoàn hảo với chiều sâu triết lý đã biến Bach Cello Suites thành một đài cẩm thạch vĩnh cửu của nghệ thuật âm thanh.

Bản thảo của Anna Magdalena Bach: Những manh mối lịch sử

Một trong những bí ẩn lớn nhất và cũng là nguồn cơn của vô số cuộc tranh luận học thuật xoay quanh Bach Cello Suites chính là sự biến mất của bản thảo gốc (autograph manuscript) do chính tay J.S. Bach viết. Khác với các bản Sonatas và Partitas cho violin độc tấu vẫn còn lưu giữ được bút tích của tác giả, di sản của Cello Suites phải dựa hoàn toàn vào các nguồn thứ cấp. Trong số đó, tài liệu quan trọng nhất và được nghiên cứu nhiều nhất là bản chép tay của Anna Magdalena Bach, người vợ thứ hai của nhà soạn nhạc. Trên trang bìa của bản thảo này, bà đã cẩn thận ghi tựa đề: "Suites à Violoncello Solo senza Basso" (Các bản tổ khúc dành cho Cello độc tấu không có bè trầm).

Tuy nhiên, bản thảo của Anna Magdalena lại mang đến cho các nghệ sĩ biểu diễn hiện đại một bài toán vô cùng hóc búa. Mặc dù các nốt nhạc cơ bản được ghi chép lại, nhưng bản thảo này lại thiếu vắng trầm trọng các chỉ dẫn biểu diễn cốt lõi. Hầu như không có bất kỳ ký hiệu nào về cường độ (dynamics - to, nhỏ), tốc độ (tempo), hay cách sử dụng vĩ (bowings). Đặc biệt, việc đặt các dấu luyến (slurs) - yếu tố quyết định cách phân câu và nhịp điệu của bản nhạc - lại vô cùng mơ hồ, thiếu nhất quán và đôi khi bị coi là sai lệch so với logic hòa âm thông thường. Điều này khiến cho việc tạo ra một ấn bản gốc (urtext) hoàn hảo, phản ánh chính xác 100% ý đồ của Bach, là điều bất khả thi.

Sự thiếu hụt này đã chia rẽ giới học thuật. Một số chuyên gia, như nghệ sĩ cello người Đức Michael Bach, lập luận rằng các dấu luyến kỳ lạ của Anna Magdalena thực chất là có chủ ý và phản ánh chính xác sự phát triển hòa âm phức tạp của tác phẩm. Ngược lại, nhiều nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng bà có thể đã chép lại từ một nguồn trung gian bị lỗi, chứ không phải trực tiếp từ bản gốc của chồng. Dù sự thật lịch sử có là gì, chính sự "không hoàn hảo" của bản thảo Anna Magdalena lại trở thành một món quà vô giá cho nghệ thuật. Nó tước đi một đáp án duy nhất, buộc mỗi nghệ sĩ cello khi đối diện với Bach Cello Suites phải tự mình trở thành một nhà nghiên cứu, tự đưa ra những quyết định nghệ thuật mang tính cá nhân, biến mỗi buổi biểu diễn thành một cuộc đối thoại độc bản giữa người nghệ sĩ hiện đại và linh hồn của nhà soạn nhạc vĩ đại.

Cấu trúc tổ khúc Baroque: Sự phức tạp trong vẻ tối giản

Để tiếp cận Bach Cello Suites một cách thấu đáo, người nghe cần trang bị cho mình kiến thức về cấu trúc của một tổ khúc (Suite) thời kỳ Baroque. Về bản chất, tổ khúc Baroque là một tập hợp các chương nhạc được cách điệu hóa từ những điệu nhảy dân gian thịnh hành tại châu Âu thời bấy giờ. J.S. Bach đã tuân thủ nghiêm ngặt khuôn mẫu này, nhưng đồng thời nâng tầm chúng từ những điệu vũ giải trí đơn thuần thành những tác phẩm nghệ thuật mang tính triết lý sâu sắc. Cả sáu bản Cello Suites đều được xây dựng dựa trên một cấu trúc sáu chương thống nhất, tạo nên một sự cân bằng hoàn hảo về mặt kiến trúc âm nhạc.

Dưới đây là bảng phân tích chi tiết cấu trúc chuẩn mực của một bản Bach Cello Suite:

Sự vĩ đại của Bach nằm ở chỗ, bên trong cái khung cấu trúc có vẻ như cứng nhắc và tối giản của các điệu nhảy này, ông đã lồng ghép một mạng lưới hòa âm và đối vị phức tạp đến mức khó tin. Ông không chỉ viết nhạc để khiêu vũ bằng thể xác, mà là tạo ra một không gian để tâm trí và linh hồn được khiêu vũ. Việc hiểu rõ đặc trưng nhịp điệu và nguồn gốc của từng chương nhạc sẽ giúp người nghe không bị lạc lối trong mê cung âm thanh, mà có thể thưởng thức trọn vẹn sự tinh tế trong cách Bach chuyển đổi trạng thái cảm xúc từ chương này sang chương khác.

Tiếp cận di sản âm nhạc cổ điển từ góc độ lịch sử

Khi đối diện với một di sản đồ sộ như Bach Cello Suites, người yêu nhạc hiện đại thường đứng trước một ngã ba đường về cách tiếp cận và thưởng thức. Trong những thập kỷ gần đây, giới âm nhạc cổ điển đã chứng kiến một cuộc tranh luận sôi nổi và hấp dẫn giữa hai trường phái biểu diễn: phong cách hiện đại (Modern performance) và thực hành biểu diễn lịch sử (Historical Performance Practice - HIP). Việc hiểu rõ hai góc độ này không chỉ mở rộng thế giới quan âm nhạc mà còn cung cấp cho người nghe những công cụ sắc bén để đánh giá và cảm thụ tác phẩm một cách đa chiều, sâu sắc hơn.

Phong cách biểu diễn hiện đại, được định hình bởi những huyền thoại như Pablo Casals hay Mstislav Rostropovich, thường sử dụng đàn cello tiêu chuẩn với dây kim loại, vĩ (bow) hiện đại và kỹ thuật rung (vibrato) liên tục. Cách tiếp cận này tối ưu hóa âm lượng, tạo ra âm sắc dày dặn, rực rỡ, phù hợp với không gian của các phòng hòa nhạc lớn. Nó nhấn mạnh vào sự biểu cảm cá nhân, tính lãng mạn và sức mạnh nội tâm của tác phẩm. Tuy nhiên, từ nửa sau thế kỷ 20, phong trào HIP nổi lên như một nỗ lực tìm về cội nguồn. Các nghệ sĩ theo trường phái này, tiêu biểu như Anner Bylsma hay Pieter Wispelwey, sử dụng nhạc cụ thời kỳ Baroque với dây ruột cừu (gut strings), vĩ cong kiểu cũ, và hạn chế tối đa việc sử dụng vibrato. Âm thanh tạo ra thường mộc mạc, trong trẻo, nhẹ nhàng hơn, tập trung vào sự rõ ràng của cấu trúc đối vị và nhịp điệu khiêu vũ nguyên thủy.

Góc độ lịch sử còn mở ra những khám phá thú vị về chính nhạc cụ mà Bach nhắm tới. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, Bản số 6 cung Rê trưởng rất có thể không được viết cho cello thông thường, mà dành cho một loại nhạc cụ 5 dây (violoncello piccolo hoặc viola pomposa) với dây thứ năm lên tone Mi (E), giúp nghệ sĩ dễ dàng vươn tới những nốt rất cao mà không phải thay đổi thế tay quá khó khăn. Tương tự, Bản số 5 yêu cầu kỹ thuật "scordatura" (lên dây sai lệch), trong đó dây La (A) cao nhất phải hạ xuống thành dây Sol (G), tạo ra một âm sắc tối tăm, cộng hưởng đặc biệt cho toàn bộ chương nhạc. Đối với người nghe đương đại, việc chủ động tìm kiếm và so sánh các bản thu âm sử dụng nhạc cụ nguyên bản với các bản thu âm hiện đại là một bài tập tuyệt vời. Nó không chỉ giúp chúng ta trân trọng sự đa dạng trong diễn giải nghệ thuật, mà còn chứng minh rằng di sản của Bach không phải là một bảo tàng tĩnh lặng, mà là một thực thể sống động, không ngừng biến đổi và thích nghi qua từng thời đại.

Những bản thu âm kinh điển không thể bỏ qua

Để thực sự bước vào thế giới của Bach Cello Suites, việc lắng nghe là hành động thiết thực nhất. Dưới đây là danh sách những bản thu âm mang tính biểu tượng, đại diện cho các triết lý diễn giải khác nhau qua các thời kỳ, mà bất kỳ người yêu nhạc nào cũng nên trải nghiệm:

• Pablo Casals (Thu âm 1936-1939): Bản thu âm mang tính lịch sử, đặt nền móng cho toàn bộ kỷ nguyên biểu diễn Bach hiện đại. Âm thanh của Casals mang đậm tính nhân văn, tự do và tràn đầy cảm xúc sâu sắc.
• János Starker (Thu âm 1959 & 1998): Nổi tiếng với kỹ thuật hoàn hảo không tì vết, âm thanh sắc nét và sự kiểm soát tuyệt đối. Bản thu âm năm 1998 của ông đã giành giải Grammy, là minh chứng cho vẻ đẹp của sự chính xác và cấu trúc logic.
• Yo-Yo Ma (Thu âm 1983 & 1997): Mang đến một cách tiếp cận hiện đại, ấm áp và dễ tiếp cận. Yo-Yo Ma nổi bật với khả năng tạo ra những giai điệu mượt mà, giàu tính trữ tình, kết nối âm nhạc Bach với khán giả đại chúng.
• Mstislav Rostropovich (Thu âm 1991): Một bản thu âm mang tầm vóc sử thi. Rostropovich thổi vào tác phẩm sự vĩ đại, kịch tính và chiều sâu tâm hồn Nga, biến các bản tổ khúc thành những bản giao hưởng đồ sộ.
• Anner Bylsma (Thu âm 1979 & 1992): Người tiên phong của phong trào biểu diễn lịch sử (HIP). Sử dụng đàn cello Baroque, Bylsma mang đến một âm thanh mộc mạc, nhịp điệu khiêu vũ rõ nét và sự tự do trong cách xử lý các dấu luyến, đưa người nghe trở về gần nhất với thời đại của Bach.

Các câu hỏi thường gặp về Bach Cello Suites (FAQ)

Kết luận: Sức sống trường tồn của một huyền thoại

Từ những trang bản thảo chép tay không hoàn thiện nằm phủ bụi trong các cửa hàng đồ cũ, Bach Cello Suites đã vươn mình trỗi dậy để trở thành "Kinh thánh" của nghệ thuật Cello. Hành trình hồi sinh kỳ diệu ấy, được thắp sáng bởi thiên tài Pablo Casals, đã chứng minh sức mạnh vượt thời gian của âm nhạc J.S. Bach. Sáu bản tổ khúc không chỉ là đỉnh cao của kiến trúc âm thanh Baroque, mà còn là một tấm gương phản chiếu những góc khuất sâu thẳm nhất của tâm hồn con người. Dù được tiếp cận dưới góc độ phân tích lịch sử khắt khe hay sự rung cảm thuần túy của trái tim, việc lắng nghe và khám phá Bach Cello Suites sẽ luôn là một hành trình nghệ thuật vô tận, nơi mỗi nốt nhạc đều chứa đựng một lời hứa về sự vĩnh cửu.