Mục lục

Giới thiệu về Bản tổ khúc số 5 cung Đô thứ của J.S. Bach

Đằng sau mỗi bản nhạc cho Cello là cả một vũ trụ cảm xúc, một câu chuyện được kể bằng âm thanh, đòi hỏi sự thấu cảm sâu sắc từ người chơi lẫn người nghe. Trong di sản âm nhạc vĩ đại của Johann Sebastian Bach, sáu Bản tổ khúc dành cho Cello độc tấu (Cello Suites, BWV 1007–1012) đứng như một đài kỷ niệm bất diệt của nghệ thuật phương Tây. Được sáng tác trong khoảng thời gian từ năm 1717 đến 1723 khi Bach đang giữ chức Kapellmeister tại Köthen, bộ tác phẩm này không chỉ là đỉnh cao của kỹ thuật đối âm mà còn là một hành trình khám phá giới hạn của nhạc cụ. Tuy nhiên, đối với những người yêu âm nhạc cổ điển và các nghệ sĩ thực thụ, Bản tổ khúc số 5 cung Đô thứ (Suite No. 5 in C minor, BWV 1011) luôn hiện diện như một ngọn núi sừng sững, mang trong mình một sự bí ẩn và sức nặng tâm lý khác biệt hoàn toàn so với năm bản còn lại.

Bản tổ khúc số 5 cung Đô thứ: Tiếng vọng từ tâm linh và kỹ thuật scordatura không chỉ là một tiêu đề, mà là bản chất cốt lõi của tác phẩm này. Nếu như Bản số 1 cung Sol trưởng mang đến ánh sáng rực rỡ của buổi bình minh, Bản số 6 cung Rê trưởng vang lên khúc khải hoàn ca, thì Bản số 5 lại đưa chúng ta bước vào một không gian nội tâm sâu thẳm, u tối và đầy tính triết học. Sự khác biệt này không chỉ đến từ việc lựa chọn điệu tính Đô thứ – một điệu tính thường được các nhà soạn nhạc thời kỳ Baroque sử dụng để diễn tả sự bi thương, tang tóc – mà còn bắt nguồn từ một quyết định táo bạo về mặt kỹ thuật của Bach: yêu cầu thay đổi cao độ của dây đàn. Đây chính là khởi điểm cho một trong những thách thức lớn nhất, đồng thời cũng là trải nghiệm nghệ thuật sâu sắc nhất mà một nghệ sĩ Cello có thể đối mặt.

Kỹ thuật scordatura: Chìa khóa tạo nên âm sắc u uẩn

Để thấu hiểu trọn vẹn Bản tổ khúc số 5, chúng ta không thể không bước vào thế giới của "scordatura" – một thuật ngữ chuyên môn mang tính quyết định đến toàn bộ diện mạo âm thanh của tác phẩm. Trong tiếng Ý, "scordatura" có nghĩa là "lên dây sai" hoặc "lên dây khác biệt". Đối với cây đàn Cello tiêu chuẩn, bốn dây đàn được lên theo các nốt Do (C), Sol (G), Re (D), và La (A) từ thấp lên cao. Tuy nhiên, trong bản thảo gốc của tác phẩm này, Bach đã chỉ định một hệ thống lên dây hoàn toàn khác: dây cao nhất (dây La) phải được hạ thấp xuống một cung toàn, tức là trở thành nốt Sol (G). Hệ thống dây lúc này trở thành C-G-D-G.

Sự can thiệp vật lý này vào cây đàn không phải là một trò chơi ngẫu hứng của nhà soạn nhạc, mà là một tính toán âm học vô cùng tinh vi. Khi hạ dây La xuống Sol, toàn bộ sức căng của mặt đàn bị thay đổi. Cây Cello đột ngột mất đi sự rực rỡ, bay bổng vốn có của âm khu cao (tenor register), thay vào đó, nó bị kéo chìm xuống một vùng âm thanh trầm đục, khàn đặc và mang đậm tính thổ lộ nội tâm. Âm sắc trở nên tối hơn, u uẩn hơn, tạo ra một bầu không khí ngột ngạt nhưng đầy sức hút, hoàn toàn đồng điệu với tinh thần bi kịch của cung Đô thứ.

Dưới đây là bảng so sánh sự khác biệt cơ bản giữa hai hệ thống lên dây khi tiếp cận Bản tổ khúc số 5:

Việc áp dụng scordatura không chỉ thay đổi màu sắc âm thanh mà còn mở ra những khả năng kỹ thuật mới. Nó cho phép Bach viết những hợp âm (double stops) trải rộng mà nếu chơi trên hệ thống dây tiêu chuẩn sẽ đòi hỏi những thế tay vô cùng khiên cưỡng, thậm chí là bất khả thi. Điều này đặc biệt quan trọng khi chúng ta biết rằng Bach cũng đã chuyển soạn chính bản nhạc này cho đàn Lute (mang số hiệu BWV 995). Kỹ thuật scordatura giúp cây Cello mô phỏng lại sự vang vọng phong phú của các dây đàn Lute, tạo nên một kết cấu đa điệu (polyphony) ảo diệu chỉ trên một nhạc cụ độc tấu duy nhất.

Scordatura là gì và tại sao Bach lại sử dụng trong Suite số 5?

Như đã đề cập, scordatura là thủ pháp thay đổi cao độ chuẩn của dây đàn. Trong bối cảnh của âm nhạc Baroque, kỹ thuật này không quá xa lạ đối với đàn Violin (tiêu biểu như trong các bản Mystery Sonatas của Heinrich Ignaz Franz Biber), nhưng lại cực kỳ hiếm gặp trong các tác phẩm dành cho Cello. Việc Bach quyết định sử dụng scordatura cho Bản tổ khúc số 5 xuất phát từ hai nguyên nhân cốt lõi: âm học và kỹ thuật sáng tác.

Về mặt âm học, cung Đô thứ (C minor) trên cây đàn Cello tiêu chuẩn là một điệu tính khá "kín". Nó không tận dụng được nhiều sự cộng hưởng của các dây buông (open strings) rực rỡ như cung Sol trưởng (Bản số 1) hay Đô trưởng (Bản số 3). Bằng cách hạ dây La xuống Sol, Bach đã tạo ra một dây buông Sol thứ hai trên cây đàn (cùng với dây Sol thấp). Nốt Sol chính là âm át (dominant) của điệu tính Đô thứ. Sự xuất hiện của dây buông Sol ở âm khu cao tạo ra một trục âm thanh vững chắc, làm nền tảng cho toàn bộ cấu trúc hòa âm của tác phẩm, giúp các nốt nhạc cộng hưởng mạnh mẽ hơn trong một không gian âm thanh tối tăm.

Tác động của việc hạ dây A xuống G đến cộng hưởng âm thanh

Tác động vật lý của việc hạ dây A xuống G là vô cùng rõ rệt. Khi độ căng của dây giảm đi, tần số dao động thay đổi, kéo theo sự biến đổi của các bồi âm (overtones). Dây đàn chùng hơn sẽ phản ứng chậm hơn với vĩ kéo, tạo ra một âm thanh có phần "khàn" và "dày" hơn. Sự cộng hưởng giao thoa (sympathetic resonance) giữa các dây cũng thay đổi hoàn toàn.

Khi nghệ sĩ chơi một nốt Đô hoặc Sol ở các dây dưới, dây Sol cao (vốn là dây La hạ xuống) sẽ tự động rung lên theo nguyên lý cộng hưởng tự nhiên, tạo ra một lớp âm thanh mờ ảo bao phủ lấy nốt nhạc chính. Hiện tượng này mang lại cho Bản tổ khúc số 5 một chiều sâu không gian đặc biệt, giống như tiếng vọng từ những vòm nhà thờ cổ kính. Âm thanh không còn phát ra từ một điểm, mà dường như lan tỏa từ toàn bộ thân đàn, mang theo một sức nặng của sự suy tưởng. Chính sự cộng hưởng trầm mặc này đã biến cây Cello từ một nhạc cụ có khả năng ca hát rực rỡ thành một nhà triết gia đang trầm ngâm độc thoại.

Thách thức và kỹ năng thích nghi cho nghệ sĩ Cello

Bước vào thế giới của Bản tổ khúc số 5 với kỹ thuật scordatura là bước vào một cuộc chiến nội tâm và thể chất đối với bất kỳ nghệ sĩ Cello nào. Vấn đề lớn nhất không nằm ở sự phức tạp của các nốt nhạc trên giấy, mà nằm ở sự đứt gãy của những phản xạ có điều kiện đã được rèn luyện qua hàng chục năm. Khi một nghệ sĩ nhìn vào bản nhạc gốc do Anna Magdalena Bach chép lại, họ đang đọc một bản nhạc được viết theo "tablature" (ký âm theo vị trí ngón tay) chứ không phải theo cao độ thực tế vang lên.

Nghĩa là, khi bản nhạc ghi nốt La trên dòng kẻ, nghệ sĩ vẫn phải đặt ngón tay vào vị trí nốt La quen thuộc trên dây cao nhất, nhưng âm thanh phát ra lại là nốt Sol. Sự sai lệch giữa thị giác (nhìn nốt La), xúc giác (bấm vị trí nốt La) và thính giác (nghe thấy nốt Sol) tạo ra một sự hoang mang tột độ cho não bộ. Nghệ sĩ phải học cách "tắt" đi đôi tai tuyệt đối của mình, hoặc phải viết lại toàn bộ bản nhạc theo cao độ thực tế và học lại những thế bấm hoàn toàn xa lạ. Dù chọn cách nào, quá trình thích nghi này đòi hỏi một sự kiên nhẫn và khả năng kiểm soát tâm lý phi thường. Ngày nay, nhiều ấn bản hiện đại cung cấp cả phiên bản chơi bằng hệ thống dây tiêu chuẩn, giúp nghệ sĩ tránh được sự rắc rối của scordatura. Tuy nhiên, việc chơi bằng dây tiêu chuẩn buộc người nghệ sĩ phải đơn giản hóa nhiều hợp âm phức tạp, và quan trọng nhất, họ sẽ vĩnh viễn đánh mất đi cái "âm sắc u uẩn" nguyên bản mà Bach đã dày công kiến tạo.

Điều chỉnh tư duy tay trái khi thay đổi cao độ dây đàn

Để chinh phục scordatura, tư duy tay trái của nghệ sĩ phải trải qua một cuộc tái cấu trúc. Dưới đây là những kỹ năng thích nghi cốt lõi:

• Phân lập giác quan: Nghệ sĩ phải rèn luyện khả năng tin tưởng tuyệt đối vào trí nhớ cơ bắp (muscle memory) thay vì thính giác. Khi ngón tay đặt xuống, họ phải chấp nhận âm thanh vang lên thấp hơn một cung so với thói quen.
• Định vị lại bản đồ cần đàn: Các khoảng cách quãng (intervals) trên dây cao nhất bị thay đổi. Một quãng 5 đúng giữa dây D và dây cao nhất giờ đây trở thành quãng 4 đúng. Điều này đòi hỏi sự điều chỉnh vi tế trong góc độ của bàn tay và độ vươn của các ngón.
• Xử lý hợp âm rải (Arpeggio): Bản Prelude mở đầu bằng phong cách Overture của Pháp với những hợp âm rải sâu thẳm. Tay trái phải tìm ra sự cân bằng mới để giữ các nốt ngân vang mà không làm tắt đi sự cộng hưởng của dây buông Sol mới được thiết lập.

Kỹ thuật kiểm soát vĩ và độ rung (vibrato) trong môi trường scordatura

Không chỉ tay trái, tay phải (tay cầm vĩ) cũng phải đối mặt với một môi trường vật lý mới. Dây đàn chùng hơn đồng nghĩa với việc điểm tiếp xúc (contact point) của vĩ và áp lực (bow weight) phải được tinh chỉnh. Nếu dùng lực quá mạnh như trên dây La tiêu chuẩn, âm thanh sẽ bị vỡ và thô ráp. Nghệ sĩ phải sử dụng tốc độ vĩ chậm hơn, kết hợp với áp lực sâu nhưng mềm mại để "kéo" âm thanh ra khỏi dây đàn một cách tự nhiên nhất.

Đồng thời, kỹ thuật rung (vibrato) cũng cần được tiết chế. Trong không gian u tối của cung Đô thứ và sự lỏng lẻo của dây đàn, một độ rung quá nhanh và hẹp sẽ trở nên lạc lõng. Thay vào đó, một độ rung chậm, rộng, hoặc thậm chí là không rung (non-vibrato) ở những khoảnh khắc tĩnh lặng, sẽ giúp tôn lên vẻ đẹp nguyên sơ, mộc mạc và đầy tính chiêm nghiệm của tác phẩm.

Sarabande: Trái tim tâm linh của bộ Cello Suites

Nếu Bản tổ khúc số 5 là một ngôi đền tĩnh lặng, thì chương Sarabande chính là bệ thờ linh thiêng nhất nằm ở trung tâm ngôi đền ấy. Trong cấu trúc chuẩn của một tổ khúc Baroque, Sarabande là một điệu nhảy chậm rãi, trang nghiêm có nguồn gốc từ Tây Ban Nha, thường mang nhịp 3/4 với trọng âm rơi vào phách thứ hai. Tuy nhiên, Bach đã đưa chương Sarabande của Bản số 5 vượt xa khỏi mọi khuôn khổ của một điệu vũ thông thường, biến nó thành một lời cầu nguyện thuần khiết, một cuộc đối thoại trực diện với cõi vĩnh hằng.

Điều làm nên sự vĩ đại độc nhất vô nhị của chương nhạc này là sự vắng mặt hoàn toàn của các hợp âm (double stops). Trong toàn bộ sáu bản Suites, đây là một trong số rất ít các chương nhạc chỉ bao gồm một bè giai điệu đơn tuyến (monophonic) từ đầu đến cuối. Không có sự hỗ trợ của hòa âm, không có những nốt trầm làm nền, từng nốt nhạc đơn độc vang lên rồi tan biến vào không gian, trơ trọi và mong manh đến đau lòng. Nghệ sĩ huyền thoại Mstislav Rostropovich đã từng gọi chương nhạc này là "tinh hoa của thiên tài Bach", trong khi Paul Tortelier lại nhìn nhận nó như "một phần mở rộng của sự im lặng".

"Sarabande của Bản số 5 không chỉ là âm nhạc, nó là sự tĩnh lặng được định hình bằng âm thanh. Mỗi nốt nhạc đứng độc lập trong một giếng sâu của sự im lặng." Mstislav Rostropovich (Góc nhìn nghệ thuật)

Để lột tả tận cùng sự trống rỗng và chiều sâu tâm linh này, Rostropovich đôi khi biểu diễn chương Sarabande như một bản encore với tốc độ cực kỳ chậm (metronome ở mức 32), mỗi nốt nhạc tương ứng với một nhịp đập, hoàn toàn không sử dụng vibrato và không có các đường luyến (slurs). Sự tĩnh lặng giữa các nốt nhạc trở nên quan trọng ngang bằng, thậm chí hơn cả chính âm thanh vang lên. Không phải ngẫu nhiên mà vào ngày 11 tháng 9 năm 2002, tại khu vực Ground Zero (Trung tâm Thương mại Thế giới), nghệ sĩ Yo-Yo Ma đã chọn chính chương Sarabande này để tấu lên trong lúc tên của những nạn nhân được xướng lên. Tiếng đàn Cello u buồn, đơn độc vang vọng giữa khoảng không đổ nát đã trở thành tiếng khóc chung của nhân loại, minh chứng cho sức mạnh xoa dịu và sự thấu cảm vượt thời gian của âm nhạc Bach.

Bản tổ khúc số 5 trong dòng chảy lịch sử và biểu diễn

Hành trình của Bản tổ khúc số 5 từ những trang bản thảo im lìm đến vị thế của một kiệt tác nghệ thuật là một câu chuyện dài đầy thăng trầm. Giống như toàn bộ bộ Cello Suites, tác phẩm này gần như bị lãng quên trong suốt hơn một thế kỷ rưỡi. Do tính chất giống như bài tập kỹ thuật (étude) và sự thiếu vắng các chỉ dẫn biểu diễn rõ ràng trong bản sao của Anna Magdalena Bach, các nghệ sĩ thời kỳ Cổ điển và Lãng mạn hiếm khi đưa chúng lên sân khấu hòa nhạc.

Phải đến năm 1889, khi cậu bé 13 tuổi Pablo Casals tình cờ phát hiện ra ấn bản của Friedrich Grützmacher tại một cửa hàng đồ cũ ở Barcelona, số phận của tác phẩm mới được thay đổi. Casals đã dành 12 năm rèn luyện trong tĩnh lặng trước khi dám mang chúng ra biểu diễn công khai. Vào tháng 6 năm 1939, tại Paris, Casals đã thu âm Bản tổ khúc số 5, lưu giữ lại một diễn giải mang tính lịch sử, đặt nền móng cho mọi thế hệ nghệ sĩ sau này. Bản số 5 cũng đặc biệt ở chỗ nó mang đậm phong cách Pháp, thể hiện rõ nét qua chương Prelude mang hình thức Overture kiểu Pháp (với phần mở đầu chậm rãi, uy nghi nối tiếp bằng một tấu khúc fugue nhanh, phức tạp), cùng với các chương Courante và Gigue cũng tuân theo nhịp điệu của Pháp thay vì Ý như các bản khác. Sự giao thoa văn hóa này, kết hợp với kỹ thuật scordatura, đã tạo nên một di sản âm nhạc đồ sộ, thách thức mọi giới hạn của sự diễn giải.

Các câu hỏi thường gặp về Bản tổ khúc số 5 (FAQ)

Kết luận

Bản tổ khúc số 5 cung Đô thứ của J.S. Bach không đơn thuần là một thử thách về mặt kỹ thuật cơ học, mà là một cuộc hành hương về mặt tâm linh. Thông qua việc bẻ cong các quy tắc vật lý của nhạc cụ bằng kỹ thuật scordatura, Bach đã khai mở một chiều không gian âm thanh u uẩn, nơi những nỗi đau, sự suy tưởng và sự tĩnh lặng tuyệt đối được cất lên thành lời. Từ những hợp âm rải sâu thẳm của chương Prelude đến sự cô độc tột cùng của chương Sarabande, tác phẩm đòi hỏi người nghệ sĩ phải vượt qua sự sai lệch của các giác quan để chạm đến chân lý của cảm xúc. Khi lắng nghe Bản tổ khúc số 5, chúng ta không chỉ nghe thấy tiếng đàn Cello, mà đang lắng nghe tiếng vọng từ chính tâm hồn của một thiên tài vượt thời gian.